Eitt verdsarvområde – ulike klima
Verdsarvområdet Vestnorsk fjordlandskap omfattar Nærøyfjordområdet i Vestland og Geirangerfjordområdet i Møre og Romsdal.
Sjølv om begge delområda er sterkt påverka av nærleiken til havet, er det store skilnader i det lokale klimaet. Geirangerfjordområdet er relativt nedbørrikt, med til dømes rundt 1 000 mm årleg nedbør i Tafjord. Dei indre fjordområda ved Nærøyfjorden har eit merkbart tørrare og meir skjerma lokalklima, med til dømes rundt 500 mm årleg nedbør i Lærdal.
Ei oppdatert oversikt frå Norsk klimaservicesenter viser at klimaendringane allereie er målbare i begge områda. Sidan 1970 har den årlege gjennomsnittstemperaturen auka med om lag 0,5 °C, og fleire stader har perioden med snødekke om vinteren blitt rundt tre veker kortare.
Klimadiagram for Tafjord (Geirangerfjordområdet), 1991–2020. Gjennomsnittstemperatur / årsnedbør: 7,7 °C / 1008 mm
Gjennomsnittleg månadstemperatur (°C, raud) og nedbørsmengd (mm, blå) viser normalperioden for klimaet i Geirangerfjordområdet. Datakjelde: SeKlima / Meteorologisk institutt (met.no). Diagram: Aaron Hager.
Klimadiagram for Lærdal (Nærøyfjordområdet), 1991–2020. Gjennomsnittstemperatur / årsnedbør: 6,7 °C / 514 mm
Gjennomsnittleg månadstemperatur (°C, raud) og nedbørsmengd (mm, blå) viser det tørre og skjerma lokalklimaet i det indre Nærøyfjordområdet. Datakjelde: SeKlima / Meteorologisk institutt (met.no). Diagram: Aaron Hager.
Kva ventar fjordane i framtida?
Regionale klimamodellar viser tydelege utviklingstrekk for fjordlandskapet fram mot midten og slutten av dette hundreåret. Framskrivingane nedanfor byggjer på modellberekningar med høge utslepp av klimagassar (RCP8.5 / SSP3-7.0). Sjå forklaring nedanfor (Kjelde: Norsk klimaservicesenter).
Norske regionale klimaprofilar tek i hovudsak utgangspunkt i eit scenario med høge utslepp. Det betyr ikkje nødvendigvis at dette er den mest sannsynlege utviklinga. Scenarioet blir brukt som grunnlag for føre-var-prinsippet i norsk byggje- og miljøforvaltning. For å sikre infrastruktur, bruer, vegar og verdsarvområde på lang sikt må planlegginga ta høgd for store framtidige klimapåkjenningar. Dei vidare framskrivingane og vurderingane i denne teksten tek derfor utgangspunkt i klimamodellar baserte på RCP8.5-scenarioet.
Høgare temperaturar og årstider i endring
Med eit scenario med høge utslepp er den årlege gjennomsnittstemperaturen i Vestnorsk fjordlandskap venta å stige med om lag 2,0 °C fram mot midten av hundreåret (2031–2060), samanlikna med referanseperioden 1971–2000. Mot slutten av hundreåret kan temperaturauken bli opptil 3,0 °C. Desse estimata byggjer på regionale klimaframskrivingar for fylka der verdsarvområda ligg.
Oppvarminga vil også endre rytmen i årstidene. Vekstsesongen for plantar kan bli éin til tre månader lengre, medan vintersesongen i gjennomsnitt kan bli seks veker kortare. Samstundes kan talet på varme sommardagar med ein gjennomsnittleg døgntemperatur over 20 °C auke med meir enn 20 dagar i året, særleg i dei skjerma, indre fjorddalane.
Temperaturframskrivingar for Sogn og Fjordane som inkluderer Nærøyfjordområdet (scenario med høge utslepp). Historiske avvik i årleg gjennomsnittstemperatur samanlikna med referanseperioden 1971–2000 (°C), saman med framskrivingar fram mot 2100 baserte på RCP8.5. Den heiltrekte raude linja viser medianen for klimamodellane, medan dei stipla linjene viser spennvidda i modellresultata.
Kjelde: Norsk klimaservicesenter (NCCS) / ArcGIS StoryMaps.
Meir nedbør og kraftigare regnskyll
Klimamodellane viser også ein tydeleg trend mot meir nedbør i fjordområda. Den årlege nedbørsmengda er venta å auke med 5–10 prosent. Endringane i nedbørsmønster kan likevel vere vel så viktige som auken i den samla nedbørsmengda: Episodar med kraftig regn er venta å bli både hyppigare og meir intense. Særleg korte og intense regnskyll som varer mindre enn tre timar, kan bli kraftigare fordi ein varmare atmosfære kan halde på meir fukt. Slik kan kraftige regnskyll mette jorda i bratte fjellsider og dermed auke faren for skred og flaumskred.
For å verne busetnad og infrastruktur mot styrtregn og raske flaumar blir lokale styresmakter rådde til å rekne med eit klimapåslag på 40 prosent ved dimensjonering av drenerings- og overvassystem.
Framskrivingar for årleg nedbør i Sogn og Fjordane inkludert Nærøyfjordområdet (scenario med høge utslepp). Historiske avvik i årleg nedbør samanlikna med referanseperioden 1971–2000 (i prosent, feilaktig oppgitt som °C i originalkjelda), saman med framskrivingar av langsiktige endringar fram mot 2100 baserte på RCP8.5. Den heiltrekte raude linja viser medianen for klimamodellane, medan dei stipla linjene viser spennvidda i modellresultata.
Kjelde: Norsk klimaservicesenter (NCCS) / ArcGIS StoryMaps.
Mindre snø og is – og meir ustabile fjellsider
Høgare temperaturar er også i ferd med å endre landskapet i høgfjellet og breane. I låglandet og kystområda vil perioden med snødekke bli to til tre månader kortare, samtidig som mildvêr og regn om vinteren blir vanlegare. Breane er i ei liknande utvikling: Berre mellom 2003 og 2019 minka brearealet i Møre og Romsdal (som inkluderar Geirangerfjordområdet) med om lag 15 prosent, og tilbakegangen held fram. I høgfjellet tinar permafrosten mange stader under 1 800 meter over havet. Det kan svekkje stabiliteten i fjellet og auke faren for ustabile, bratte fjellsider langs fjordane.
Dei bratte fjellsidene, tronge dalane og lokalsamfunna langs fjorden gjer fjordlandskapet sårbart for konsekvensane av klimaendringane.
Sjølv om store vårflaumar som følgje av snøsmelting generelt er venta å avta, vil regnflaumar om sommaren og hausten kunne auke i mindre vassdrag. Samtidig vil stigande havnivå føre til at stormflo kan nå lenger inn over lågtliggjande område langs fjorden.
Endringane vil også endre mønster knytt til snøskred. Tradisjonelle tørrsnøskred blir mindre vanlege i låglandet, men faren for våtsnøskred aukar seint på vinteren.
Klimaendringane påverkar kulturarven
Varmare og fuktigare forhold gir betre vekstvilkår for sopp som bryt ned treverk. Dette utgjer ein direkte trussel mot den historiske trearkitekturen i området, mellom anna verneverdige fjordgardar og naust.
Klimatilpassing
Klimaendringane kan ikkje lenger stansast gjennom utsleppsreduksjonar åleine. Derfor arbeider norske styresmakter med å førebu samfunnet og naturen på konsekvensane av eit klima i endring. Arbeidet byggjer mellom anna på føre-var-prinsippet. Kunnskap frå Norsk klimaservicesenter om tidlegare klimaendringar og framtidig klimarisiko gir eit viktig grunnlag for planlegging og avgjerder. Gjennom statlege planretningslinjer (SPR) skal kommunane ta omsyn til klimaendringar og klimarisiko i areal- og samfunnsplanlegginga.
Klimatilpassing skjer på mange område. Innan bygg, transport og vassinfrastruktur handlar det mellom anna om å førebyggje skadar frå skred, steinsprang og kraftig nedbør. I landbruket og naturforvaltinga kan intakte økosystem bidra til å dempe konsekvensane av ekstremvêr og andre klimarelaterte hendingar. Kommunar og fylkeskommunar kan også få statleg støtte til konkrete tiltak som styrkjer klimatilpassinga lokalt.
Del av globale klimaendringar
Klimaendringane vi ser i Vestnorsk fjordlandskap, er del av eit større mønster av menneskeskapte klimaendringar over heile verda.
Sidan industrialiseringa tok til på midten av 1800-talet, har klimaet på jorda gjennomgått store endringar. Den viktigaste årsaka er menneskeskapte utslepp av klimagassar. Når vi brenner fossile brensel som kol, olje og naturgass, og når skog blir hoggen og øydelagd, blir store mengder klimagassar sleppte ut i atmosfæren – først og fremst karbondioksid (CO₂).
Klimagassane samlar seg i atmosfæren og forsterkar den naturlege drivhuseffekten. Kortbølgja stråling frå sola slepp gjennom atmosfæren og varmar opp jordoverflata. Jorda sender energi tilbake som langbølgja varmestråling, og klimagassane absorberer og sender noko av denne energien tilbake. Dermed blir meir varme halden tilbake i klimasystemet.
Utviklinga i konsentrasjonen av CO₂ i atmosfæren viser denne kraftige auken. Før industrialiseringa låg nivået på om lag 280 ppm (delar per million) gjennom fleire tusen år. I 2023 passerte konsentrasjonen 420 ppm. Samtidig har den globale gjennomsnittstemperaturen allereie stige med om lag 1,2–1,3 °C samanlikna med førindustrielt nivå.
CO₂-konsentrasjonen i atmosfæren sidan 1958. Keeling-kurva, basert på målingar frå Mauna Loa-observatoriet på Hawaii, viser den kontinuerlege auken i karbondioksid (CO₂) i atmosfæren, målt i delar per million (ppm). Den raude linja viser sesongvariasjonane, som i stor grad er knytte til den årlege vekstsyklusen i vegetasjonen, medan den svarte linja viser den langsiktige utviklinga korrigert for sesongvariasjonar.
Kjelde: NOAA Global Monitoring Laboratory / Scripps Institution of Oceanography (UC San Diego).
Klimascenario – kort fortalt
For å forstå korleis klimaet kan utvikle seg dei komande tiåra, bruker forskarar klimamodellar baserte på ulike scenario for framtidige globale utslepp av klimagassar. I rapportane frå FNs klimapanel (IPCC) og Norsk klimaservicesenter blir det ofte vist til to rammeverk: RCP-ar (Representative Concentration Pathways) frå den femte hovudrapporten til IPCC (AR5), og dei nyare SSP-ane (Shared Socioeconomic Pathways) frå den sjette hovudrapporten (AR6).
| Scenariotype | Lågt scenario | Middels scenario | Høgt scenario |
|---|---|---|---|
| IPCC AR5 (RCP) | RCP2.6: Raske utsleppsreduksjonar; global oppvarming blir halden under 2 °C. | RCP4.5: Utsleppa når ein topp rundt 2040 og går deretter noko ned. | RCP8.5: Vedvarande høg vekst i utsleppa. |
| IPCC AR6 (SSP) | SSP1-2.6: Ei berekraftig utvikling med rask global energiomstilling. | SSP2-4.5: Ei utvikling midt mellom ytterpunkta, med seinare omstilling. | SSP3-7.0 / SSP5-8.5: Høge globale utslepp fram mot 2100. |
Oversikt over klimascenario frå IPCC (AR5 og AR6). Sentrale RCP- og SSP-scenario som blir brukte i globale og regionale klimaframskrivingar.
Kjelde: FNs klimapanel (IPCC).
Referansar
Hanssen-Bauer, I., et al. (Eds.). (2015). Klima i Norge 2100 – Kunnskapsgrunnlag for klimatilpasning oppdatert i 2015. NCCS Report No. 2/2015, Norwegian Climate Service Center.
IPCC. (2013). Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report (AR5) [Stocker, T.F., et al. (eds.)]. Cambridge University Press.
IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report (AR6) [Masson-Delmotte, V., et al. (eds.)]. Cambridge University Press.
Kommunal- og distriktsdepartementet. Statlige planretningslinjer for klima- og energiplanlegging og klimatilpasning (SPR). Norwegian Ministry of Local Government and Regional Development.
Miljødirektoratet. Klimatilpasning i Norge (National guidance, precautionary principles, and funding frameworks for climate adaptation). Norwegian Environment Agency. Available at: miljodirektoratet.no.
NOAA Global Monitoring Laboratory & Scripps Institution of Oceanography. Atmospheric CO₂ Trends at Mauna Loa Observatory, Hawaii. UC San Diego / NOAA GML. Available at: gml.noaa.gov/ccgg/trends.
Norsk Klimaservicesenter (NCCS). (2015/2021). Klimaprofil Vestland and Klimaprofil Møre og Romsdal. NCCS Report Series. Norwegian Meteorological Institute (MET Norway). Available at: seklima.met.no.
Norsk Klimaservicesenter (NCCS). Klimatilpasning i Norsk Verdensarv: Vestnorsk Fjordlandskap. Interactive GIS-based Climate StoryMap. Available at: ArcGIS StoryMaps.
UNESCO World Heritage Centre. West Norwegian Fjords – Geirangerfjord and Nærøyfjord (Inscribed 2005). Heritage documentation and vulnerability reports. Available at: whc.unesco.org/en/list/1195.
Skrive av Aaron Hager