Spesielle miljø skaper spesielle livsformer
I den konstante disen rundt fossen finst det ein økologisk nisje. Her, der lysforholda er ideelle og lufta alltid er fuktig, har spesielle artar funne sin heim – artar som er heilt avhengige av dette unike miljøet.
Korleis er livet i fossedisen, og kvifor er dette livet under så stort press? Bli med botanikarar i denne korte filmen på jakt etter dei spesielle artane rundt fossane våre.
Sunnmørsmarikåpe – ein botanisk skatt frå Møre og Romsdal
Som ein svært lokal endemisk art har sunnmørsmarikåpa (Alchemilla semidivisa) ei særleg botanisk betydning. Arten vart først oppdaga i 1989, vitskapleg skildra i 2005, og finst berre i ein liten del av Norge. Heile utbreiingsområdet er avgrensa til om lag 150 km² i Møre og Romsdal, medan det stadfesta førekomstområdet berre omfattar 56 km². Norge har eit globalt ansvar for arten, og den er difor klassifisert som sterkt trua (EN) på Norsk raudliste for artar frå 2021.
Denne vesle og tilsynelatande beskjedne planta er perfekt tilpassa eit ekstremt miljø. Ho veks på opne, trelause bergflater og er heilt avhengig av konstant høg luftfukt og vassdis frå fossar eller strie bekkar. Arten finst hovudsakleg i to område, i tillegg til nokre få isolerte førekomstar.
Truslar og bevaring
Den største trusselen mot Sunnmørsmarikåpa kjem frå vasskraftutbygging og reguleringar som reduserer vassføringa og dermed fossedisen plantene er avhengige av for å overleve. Tette granplantefelt, klimaendringar og inngrep i naturmiljøet trugar òg dei små bestandane.
Ei kartlegging i 2020 gav likevel grunn til optimisme. Ved 12 av dei 28 undersøkte lokalitetane vart det registrert om lag 4 660 individ, inkludert sju nye funnstader.
Sunnmørsmarikåpe i Vestnorsk fjordlandskap: Kartet viser kjende førekomstar og kartlagde lokalitetar for sunnmørsmarikåpe (Alchemilla semidivisa) i områda Norddal, Herdalen og Tafjord. Registreringane byggjer på feltkartlegging gjennomført i 2020. Bakgrunnskart: OpenStreetMap/OpenTopoMap. Koordinatsystem: WGS 84 / UTM sone 32N (EPSG:32632). Kartografi og utforming: Aaron Hager (04.06.2026), basert på data frå Jordal (2020).
Endemiske artar
I biologien blir artar kalla endemiske når dei berre finst i eit avgrensa geografisk område. Eit kjend døme er kenguruen, som er endemisk for Australia.
Når ei plante blir omtalt som «endemisk for Sunnmøre», betyr det at ho ikkje finst nokon annan stad på jorda – verken på andre kontinent, i andre land eller i andre delar av Norge. Ho er ein heilt unik del av naturarven vår.
Korleis oppstår endemiske artar?
Utviklinga av endemiske artar skjer gjennom langvarig isolasjon. Over tid utviklar populasjonar seg i ulike retningar og blir gradvis skilde frå opphavsarten.
Økologiske nisjar
Når eit område har ekstreme og heilt spesielle miljøforhold – som den konstante fossedisen ved ein foss – kan berre høgt spesialiserte artar overleve der. Etter kvart utviklar dei seg så langt frå opphavsarten at dei ikkje lenger kan leve utanfor denne nisjen.
Geografiske barrierar
Bratte fjellveggar, djupe dalar og høge fjellovergangar fungerer som naturlege barrierar. Artar som blir isolerte i slike område, utviklar seg vidare utan kontakt med andre bestandar – på same måte som artar på øyar langt ute i havet eller på isolerte fjelltoppar omgjevne av lågare landskap.
Geologiske tidskapslar
Under istidene var nesten heile Nord-Europa dekt av is. Nokre få planter overlevde på isfrie fjelltoppar (nunatakar) eller i skjerma kystområde langs fjordane. Då isen trekte seg tilbake, vart desse urgamle spesialistane verande att i dei kalde og fuktige nisjane sine, medan dei forsvann frå andre område. Slik kunne unike artar utvikle seg og overleve fram til i dag.